Kısa Bilgi - Fish and Chips / Balık ve Patates Kızartması Kültürü

    Birleşik Krallık'ın eski başbakanlarından Sir Winston Churchill’in ‘fish and chips’i (balık ve patates kızartması) “iyi arkadaşlar” olarak tanımlaması ünlüdür. 

    


    2010’da Independent gazetesinin yaptığı bir ankette, ‘fish and chips’ Birleşik Krallık'ın sembolü olarak değerlendirilme bakımından Kraliçe’yi ve Beatles’ı geride bırakmıştı. Hatta bu yemeğin sanayileşmeyi güçlendirdiği ve devrimi önlediği bile söylenir.

    Birleşik Krallık'ta her yıl 229 milyon adet balık filetosu satılıyor. Bunlar unlu bir bulamaca batırılarak yağda kızartılır ve patates kızartmasıyla birlikte yenir. Britanyalılar bu yemeği en çok gazete kâğıdına sarılı olarak almayı sever.

    Tarihçiler ilk ‘fish and chips’ dükkanının Londra’da açıldığını söylüyor. Bu yemeğin tüm halkın yemek kültürüne girmesini sağlayan ise kentin işçi sınıfı olmuştur. Bugün hala ayakta olan en eski ‘fish and chips’ dükkânı da Londra’dadır: Kentin en ünlü turistik merkezlerinden biri olan Covent Garden’daki Rock and Sole Plaice 1871’den beri çalışıyor.

   

     İlk ‘fish and chips’ dükkânı ise Londra’nın doğusunda East End olarak bilinen ve Bethnal Green ile Bow arasındaki bölgede açılmış. Joseph Malin adlı genç, ailesindeki halı dokuyuculuğu mesleğinden saparak patates kızartmasıyla aile bütçesine katkıda bulunmak istemiş. 13 yaşındaki Malin, yakındaki bir dükkandan aldığı kızarmış balıkları kendi yaptığı patates kızartmasıyla birlikte boynuna asılı bir tablada satmaya başlamış. Ta ki 1860’da kendi dükkanını açıncaya kadar. Bu ilk ‘fish and chips’ dükkanı 1970’lere kadar açık kalmış.

    Fakat Malin’in hikâyesine karşı çıkanlar da var. Londra’nın 500 km kuzeyindeki Lancashire halkı ise ilk dükkânı kendi kentlerinden John Lees adlı kişinin 1863’te Manchester’da bir semt pazarında ahşap kulübe şeklinde açtığını iddia ediyor.

    ‘Fish and Chips ve Britanya İşçi Sınıfı’ adlı kitabın yazarı Profesör John K Walton, 1860’larda birçok yerde ‘fish and chips’ dükkânının art arda açıldığını, hangisinin ilk olduğunun bilinmediğini belirtiyor.

    Balık ve patates kızartmasının ayrı ayrı geçmişleri ise çok daha eskilere dayanıyor. 16. yüzyılda Portekiz ve İspanya’dan kaçan Yahudi mülteciler Londra’ya kendileriyle birlikte balık kızartmasını da getirdiler. O dönemde ve sonrasında balık kızartmasına daha çok ekmek ve fırında patates eşlik ediyordu.

    Tarihçiler patates kızartmasının kökenini ise 1680’lerin Belçika’sına kadar götürüyor. Meuse Nehri donup da balık kıt hale gelince, ev kadınları balık yerine patates kızartması koyuyordu aile sofrasına. 1830’larda patates kızartması artık Londralı yoksulların yemek listesine yerleşmiş durumdaydı. Britanya'da ki ilk patates kızartması dükkânı 1860’ta Oldham’da açılmıştı.

    1870’lerde Sanayi Devrimi’nin icatları günlük hayata daha fazla girmeye, buharla çalışan tekneler sayesinde Kuzey Denizi’nin balıkları bol miktarda Londra’ya akmaya başlayınca ‘fish and chips’ dükkânları da çoğaldı. Fabrika ve dokuma işçilerinin ucuz ve besleyici yemek kaynağı haline geldi. 1910’da İngiltere çapında 25 bin olan ‘fish and chips’ dükkânının sayısı 1927’de 35 bine tırmanmıştı. Bugün ise bu sayı 10 bin civarında seyrediyor.

    Bu yemek Britanya mutfağında öyle köklü bir yer edinmişti ki İkinci Dünya Savaşı sırasında karneye bağlanmayan ender yiyeceklerden biri olmuştu. Hükümet, savaş gibi zor bir dönemde halkı sevdiği bir yemekten mahrum bırakmamanın morali yüksek tutmaya yararı olacağına inanıyordu.

    ‘Fish and chips’ bugün de Britanya mutfağının vazgeçilmezlerinden biri olmaya devam ediyor.


 Kaynakça:
 http://www.bbc.com/travel/story/20130409-chipping-away-at-the-history-of-fish-and-chips/

Kısa Bilgi - Britanyalılar ve İrlandalılar Neden 'Sorry' Kelimesini Sıklıkla Kullanır?

    Britanyalılar ve İrlandalılar hata kendilerinde olsa bile hemen her şey için özür dilemeleriyle ünlüdür.


    

    

    Britanya'da en çok kullanılan kelime büyük ihtimalle ‘sorry’dir. 1000 kişi ile yapılan bir ankette, bir insanın günde ortalama sekiz kere bu kelimeyi kullandığı, katılanların sekizde birinin ise günde 20'den fazla bu kelimeyi kullandığı anlaşıldı.

    Britanyalılar gerçekten de diğer kültürlerden daha mı fazla özür diliyor? Bu ağız alışkanlığının nedeni nedir?

    Diğer ülkelerde ne sıklıkta özür dilendiğine dair verileri elde etmek çok da kolay değil. Kanadalıların ve İngilizlerin Amerikalılardan daha fazla özür dilediğine dair bir inanç var; ancak bunu verilerle doğrulayacak bir araştırma yapmak zor.

    Bunun yöntemlerinden biri, belli bir senaryoda insanlara nasıl davranacakları sorusunu yöneltmek olabilir. Örneğin yakın zamanlarda İngiltere’de 1600 İngiliz ve 1000 Amerikalı ile yapılan resmi bir araştırmada, hapşırma, başkasının yanlışını düzeltme ve başkasının kendilerine çarpması durumlarında 15 İngiliz ‘özrüne’ karşılık 10 Amerikan özrü duyuluyordu.

    Fakat araştırmada birinin sözünü kesme durumunda her iki halkın yüzde 75’inin, bir toplantıya geç kalma halinde İngilizlerin yüzde 84’ü, Amerikalıların ise yüzde 74’ünün özür dilediği görüldü.

    Fakat insanlara gerçek yaşamda yaptıkları ile teorik bir durumda ne yapacaklarını sormak aynı sonucu vermeyebilir. Örneğin resmi ankette İngilizlerin yüzde 36’sı, Amerikalıların ise yüzde 24’ü başkasının sakarlığından ötürü özür dileyeceklerini ifade ediyordu.

    Fakat sosyal antropolog Kate Fox, Watching the English (İngilizleri Gözlemek) adlı kitabında bu konuda yaptığı deneyi anlatıyor. Fox, İngiltere’nin çeşitli bölgelerinde sokakta yürürken kasıtlı olarak insanlara çarpıp tepkilerini anlamaya çalışmış ve kıyaslama amacıyla başka ülkelerdeki arkadaşlarından da aynı şeyi yapmalarını istemiş.

    Fox, çarpan kendileri olmadığı halde İngilizlerin yüzde 80’inin ‘sorry’ dediğini, ama bunun daha çok farkında değilmiş gibi bir ağız alışkanlığıyla söylendiğini, sadece Japonların bu ‘sorry refleksi’nde İngilizlere biraz yaklaştığını belirtiyor.

    Diller arasındaki kültürel farklılıkları inceleyen dil uzmanı Edwin Battistella ise İngiliz ve Kanadalıların ‘sorry’ kelimesini sık kullanmakla birlikte onu her zaman gerçekten özür dilemek amacıyla söylemediklerini, empati amacıyla da kullandıklarını belirtiyor.

    İngiliz toplumunda, başkalarının kişisel alanına girmeden ve dikkatleri üzerine çekmeden saygılı davranma tutumu kabul görür. Dil bilimciler bunu “negatif kibarlık” olarak adlandırır. Amerika ise daha arkadaş canlısı ve bir grubun parçası olma isteği sergileyen pozitif kibarlık toplumudur.

    Bu nedenle İngilizlerin ‘sorry’ kullanımı dışarıdan insanlara uygun gelmeyebilir. İngilizler tanımadıkları birine bir şey sormak ya da yanlarına oturmak için ‘sorry’ ile yaklaşırlar; çünkü farklı davrandıkları zaman onların kişisel alanlarına girmiş olduklarını düşünürler.

    Yersiz kullanılsa bile bu kelimeyle güven verme hali bile söz konusu olabilir. Harvard İşletme Okulu’ndan Alison Wood Brooks’un yaptığı bir deneyde, ABD’de bir aktöre tren istasyonundaki 65 kişiye yaklaşarak telefonlarını ödünç istemesi talimatı verildi.

    Aktör, bunların yarısına “Sorry about the rain” (Yağmur nedeniyle üzgünüm) gibi bir cümleyle yaklaştığında yabancıların yüzde 47’si telefon isteğini geri çevirmezken, doğrudan istediğinde sadece yüzde 9’u telefonunu vermişti.

    Yağmur nedeniyle özür dilemenin, karşıdakinin perspektifinden duruma empatiyle bakma halini gösterdiği için işe yaradığı sonucuna varıldı.

    Sadece İngilizlerin değil, kadınların da sık özür diledikleri belirtiliyor. Ancak yapılan deneylerde bunun, erkeklerin daha az durumda özür dilenmesi gerektiğine inanmalarından kaynaklandığı gösteriyor.

    Peki, kaç kez özür dilemek daha etkili? Uzmanlar, küçük şeyler için bir kez yetse de, daha büyük hatalar için iki kez özür kelimesini tekrarlamanın, pişmanlığı ifade etme ve güveni tesis edip hoşlanma duygusunu artırma bakımından etkili olduğunu belirtiliyor.

    Fox, İngilizler açısından ise bunu iki katına çıkarmak gerektiği kanısında. “Bir tek ‘sorry’ özür sayılmaz; onu tekrar etmek ve birçok başka sıfatla süslemek gerekir.”

 Kaynak:

 http://www.bbc.com/future/story/20160223-why-do-the-british-say-sorry-so-much

Kısa Bilgi - İngilizce Dilinin Yazılışı Neden Zor?

     İngilizce yazımı zor bir dil. Günlük hayatta dahi hata yapacak bir kelime mutlaka çıkıyor. Fakat İngilizcenin bu zorluğu tamamen insani nedenlere dayanıyor.

     Sorun alfabeden başlıyor. İngilizce Latince ile benzer sesleri paylaşmasa da Latin harflerine dayalı bir yazı sistemi kullanıyor. Bu, IKEA’dan ofis takımı alıp oyuncak odası yapmaya çalışmak gibi bir şey.

     İngilizcenin öyküsü de istilalar, hırsızlıklar, kaprisler, hatalar, gurur ve değişim gibi koşullar içeriyor. Hatta bir noktası insanların açgözlü, uyuşuk ve kibirli olmasına bile dayandırılabilir. 

     İstila ve hırsızlık

     İlk olarak açgözlülüğün getirdiği işgal ve hırsızlığa bakalım. Romalılar 1. yüzyılda Britanya adasına geldiklerinde alfabelerini de birlikte getirdi. 7. yüzyılda ise Avrupa’dan Anglo-Sakson Cermen kabileler dilleriyle birlikte adaya gelip yerleşti. 9. yüzyılda Vikingler bazı bölgeleri işgal etmiş onlar da bazı kelimeler sokmuştu. 1066’da ise Normanlar adaya yerleşmiş ve birçok kelimenin yerini Norman dili almıştı. Bu dil Fransızcanın bir koludur. 

Norman İstilası-1066

     Birkaç yüzyıl sonra Fransızlar adadan gönderildiğinde (fakat kelimeleri kalmıştı) adalılar bu kez de Amerika, Avustralya ve Hindistan’a el atmış, her yeni koloniyle birlikte Britanyalılar yeni kelimeler edinmişti. Ayrıca iş yaptıkları herkesten “ödünç” kelimeler alınmış, ama bunlar kalıcılaşmıştı. Yani kısacası İngilizce için bir istilalar müzesi denebilir.

     Peki bütün bunların kelimelerin yazımı ile nasıl bir ilgisi var? Kelimeler ‘ödünç’ alındığında bunlar genellikle diğer Latin alfabeli yazı sistemlerinden gelmiş, ama İngilizcedeki seslerden farklı sesleri olmuştur. Diğer birçok dil, ödünç aldığı kelimeleri kendi sistemlerine uyarlar. Fakat İngilizcede bazı kelimeler için telaffuz benimsenip yazım uyarlanmış, bazılarında yazım korunmuş, telaffuz uyarlanmış, bazılarında ise her ikisi de korunmuştur.

     Tembel diller

     Tembellik ya da dilbilimcilerin deyimiyle “çabada ekonomik davranma” da devreye girince iş iyice karmaşık bir hal almıştır. Konuşanın işini kolaylaştırmak için bazı sesler düşürülmüş ya da dinleyenin işini kolaylaştırmak için bazı sesler daha baskın hale getirilmiştir.

     İskandinav ve Fransızların etkisi altında eski İngilizcenin bazı karmaşıklıkları giderilmiş (örneğin hopian kelimesinin yerini hope almış) ya da daha sonraki yüzyıllarda olduğu gibi ‘kn’ sesi sadeleşerek ‘n’ olmuş, ‘wr’ sadeleşip ‘r’ olmuştur. Bazı kelimelerde ise ses düşürülmesine rağmen yazım aynı kalmıştır: laughter kelimesindeki ‘gh’ sesinin sadece ‘f’ olarak söylenmesi veya daughter kelimesindekinin tümüyle düşürülmesi gibi.

     

    Kibir ve gurur

    İngilizce yazımın geri kalmasında kibirin de etkili olduğunu söylemek lazım. 

    11. yüzyıldan sonra üst sınıfların dili Fransızca olmuş, şiir, hukuk ve mutfakla ilgili kelimelerde baskın hale gelmiştir. Rönesans döneminde ise bilimsel ve teknik terimlerde Latince ve Yunanca ağırlık kazanmıştır.

    Daha sonra Noah Webster Amerikan İngilizcesini sadeleştirme çabasına girdiğinde (colour yerine color, centre yerine center gibi) İngilizlerin gururu devreye girip kelimeleri olduğu gibi saklama, hatta daha karmaşıklaştırma güdüsüne sarılmış oldular.

    Günümüzde ise kelimeleri okunduğu gibi yazarak sadeleştirme çabalarından hiç söz edilemiyor. Bu girişimler basit ya da eğitimsizlerin işi gibi görülüyor. Yani dil gibi gerekli bir araç sosyal bir filtreye dönüştürüldü.

Amerikan İngilizcesi, Britanya İngilizcesine göre daha çok sade kelimeye sahiptir.

Kaynak:

http://www.bbc.com/culture/story/20150605-your-language-is-sinful